Žrišja leišin ķ rķkisfjįrmįlum

Ķslenska rķkiš er grķšarlega skuldsett og žaš er eitt stęrsta vandamįl stjórnmįlamanna ķ dag. Žar aš auki liggja į rķkisvaldinu grķšarlegar skuldbindingar og įbyrgšir, t.d. vegna lķfeyrisgreišslna opinberra starfsmanna, gangagerša, virkjana og svona mį lengi telja. Žetta er vandamįl. Ef žaš veršur ekki leyst žarf aš selja allt ķ bśi rķkisvaldsins į brunaśtsölu eša lżsa yfir gjaldžroti, meš tilheyrandi sįrsauka fyrir alla sem enn eru eftir į Ķslandi til aš borga skuldir hins opinbera.
 
Tvęr leišir eru oftast nefndar til aš bjarga rķkisvaldinu śr skuldasśpunni. Sś fyrri er aš hękka skatta og sś sķšari aš skera nišur ķ rķkisrekstrinum. Skattahękkanir eru aušvitaš jafnvitlaus ašgerš og aš sprauta eitri ķ ęšar daušvona sjśklings, og ber aš foršast meš öllu. Frekari nišurskuršur ķ žeim rķkisrekstri sem er til einhvers nżtur er lķka óheppilegur, enda žarf rķkisvaldiš grķšarlegt fé til aš veita lįgmarksžjónustu illa, og hętt viš aš sś žjónusta versni enn ef rķkiš heldur įfram aš veita hana en um leiš fjįrsvelta. 
 
Žrišja leišin er samt til. Hśn er sś aš rķkiš komi sér einfaldlega śt śr öllum rekstri, en sérstaklega žeim sem er mikilvęgur og žaš ręšur ekki viš. Rekstur sem rķkiš hefur einfaldlega ekki į sinni könnu veršur sķšur aš pólitķsku bitbeini. Ekki er hęgt aš rįša gamla stjórnmįlamenn ķ stöšur hjį einkafyrirtękjum nema žeir hafi meira til brunns aš bera en flokksskķrteiniš. Erfitt er aš žröngva einkafyrirtękjum śt ķ pólitķskt vinsęlar en rekstrarfręšilega vafasamar framkvęmdir, og erfitt hefur reynst fyrir stjórnmįlamenn aš lokka einkafyrirtęki śt ķ slķkar framkvęmdir jafnvel žótt rķkisįbyrgšir hafi veriš ķ boši. 
 
Eitt augljóst dęmi um mikilvęgan rekstur sem rķkiš ręšur ekki viš er rekstur heilbrigšiskerfis. Hiš opinbera heilbrigšiskerfi nżtur aš mörgu leyti einokunarstöšu į markaši heilbrigšisgęslu meš nišurgreišslum śr vösum skattgreišenda og miklu regluverki sem heldur samkeppni viš žaš ķ skefjum. Žaš er žvķ nįnast aftengt hinu sveigjanlega og ašlögunarhęfa frjįlsa markašshagkerfi. Sjśkrahśsum og heilsugęslustöšvum er skammtaš fé śr rķkissjóši ķ samkeppni viš allskyns annan rķkisrekstur. Heilbrigšisgęslan er ķ raun ķ samkeppni um skattfé viš sendirįšin, hįskólana, rįšherrabķlana, jaršgöngin og ķslensku sauškindina, svo eitthvaš sé nefnt. Pólitķskar įkvaršanir žarf aš taka viš śtdeilingu į žvķ fé, og žęr eru yfirleitt vķšsfjarri öllum rekstrarfręšilegum raunveruleika heilbrigšisstofnana. 
 
Krafan um rķkiseinokun heilbrigšiskerfisins er hįvęr og pólitķskt óvinsęlt aš andmęla henni, enda žótt oft heyrist aš „samkeppni“ sé af hinu góša. Meš takmörkušu skattfé śr aš spila hefur heilbrigšiskerfinu veriš żtt śt ķ skammtanir į žjónustu, bišlista og kjaradeilur heilbrigšisstarfsmanna. Žjónustan versnar og kostnašur hękkar. Stjórnmįlamenn hafa reynt aš skera nišur, en žaš hefur bitnaš į žjónustu į mešan sjśklingar eru rukkašir um sķfellt hęrri innritunargjöld og meira ķ lyfjakostnaš, auk hękkandi skatta til aš fjįrmagna kerfiš. 
 
Ķ staš aukins fjįrausturs ķ kerfiš, sem bętir žaš ekki, eša aukins nišurskuršar, sem gerir vont enn verra, vęri upplagt aš koma heilbrigšiskerfinu śr höndum rķkisvaldsins, en til vara bara mikilvęgustu einingum žess. Skatta mį lękka sem nemur kostnaši viš žaš. Regluverkiš mętti skera nišur og aušvelda žannig ašgengi nżrra ašila į žennan mikilvęga markaš. Žetta mętti gera um leiš og rķkisvaldiš greišir, a.m.k. til einhvers tķma, ašgeršir og ašra mešhöndlun meš śtboši til einkaašila. Aš tryggja aš skattfé sé notaš til aš greiša fyrir lęknisžjónustu er ekki eitt og hiš sama og aš rķkisvaldiš standi ķ einhvers konar rekstri. Žetta vita meira aš segja margir sęnskir lęknir. 
 
Žrišja leišin – aš koma verkefnum algjörlega śr höndum rķkis og stjórnmįlamanna – hefur enga ókosti hękkandi skatta eša vaxandi nišurskuršar. Rķkisvaldiš er fjarlęgšur sem dżr og klaufalegur millilišur ķ frjįlsum višskiptum og samskiptum. Frjįlsir samningar leysa af torskilin eyšublöš. Samkeppni einkafyrirtękja leysir af hólmi rżrnandi žjónustu og hękkandi kostnaš einokunarašilans. Er eftir einhverju aš bķša?
 
Geir Įgśstsson
 
Greinin birtist įšur ķ Morgunblašinu, 13. september 2013, og er ašgengileg įskrifendum blašsins hér.

Lįgtekjuskattarnir

Rķkisstjórnin sem nś situr hefur gert allt sem ķ hennar valdi stendur til aš moka fé ķ gęluverkefni sķn og foršast allar erfišar įkvaršanir ķ rķkisrekstrinum. Įkvöršunarfęlnina og einstrengilegan įhugann į rįndżrum gęluverkefnum hefur hśn žurft aš fjįrmagna meš grķšarlegri skuldsetningu hins opinbera og fleiri skattahękkunum en hęgt er aš hafa tölu į.
 
Skattar į lįgar tekjur hafa veriš ķ sérstöku uppįhaldi hjį rķkisstjórninni. Eftirlaunažegar eru baršir fast ķ pyngjuna meš hinum svokallaša aušlegšarskatti, en hann leggst į ęvisparnaš fólks sem er hętt aš vinna. Til aš fjįrmagna skattheimtuna žarf aldraš fólk aš selja eigur sķnar og sjį į eftir varasjóšum sķnum ofan ķ rķkishķtina.
 
Annar skattpķndur hópur er fjölskyldufólk sem žarf į bķl aš halda til aš versla fyrir heimiliš, keyra börn sķn į  uppeldisstofnanir rķkisvaldsins, heimsękja ęttingja śti į landi og komast til og frį vinnu. Matarśtgjöldin eru skorin nišur til aš fjįrmagna bensķniš. Yfirdrįtturinn er žaninn. Lįnin hękka žvķ hękkandi bensķnverš rśllar śt ķ vķsitölu neysluveršs. Barnafólk finnur įžreifanlega fyrir žvķ aš framtķš barna žeirra į Ķslandi er vafin skuldahlekkjum mörg įr fram ķ tķmann svo koma megi rķkissjóši śr holunni sem hann er aš grafa sig nišur ķ.
 
Hękkun viršisaukaskatts er önnur leiš rķkisvaldsins til aš krękja ķ žunn launaumslög lįgtekjufólks. Žeir sem voga sér ennžį aš heimsękja löglegar hįrgreišslustofur og dekkjaverkstęši finna rękilega fyrir žvķ. Einföldustu hlutir eins og tannkrem og klósettpappķr eru dżrari en žeir hefšu veriš įn hękkunar viršisaukaskatts. Lįg launin duga nśna enn skemur en įšur, og žaš er rķkisstjórninni aš kenna.
 
En hvaš er til rįša? Žaš er margt. Upplagt vęri til dęmis aš spóla rķkisreksturinn 20 įr aftur ķ tķmann og leggja nišur og einkavęša allt sem hefur bęst viš hann sķšan žį. Rekstur ķ umhverfi rķkiseinokunar er dżrari en rekstur sem žarf sķfellt aš óttast samkeppni og gjaldžrot og žaš gęti veriš įgęt leišbeining um framtķš opinbers reksturs į Ķslandi. Margir vilja aš vķsu aš heilbrigšiskerfiš sé dżrara og óskilvirkara en žaš gęti veriš, og fyrir žvķ viršist vera breiš pólitķsk sįtt į Ķslandi, en slķkt į aš heyra til undantekninga.
 
Lįgtekjufólk į ekki skiliš aš vera sķfellt refsaš fyrir órįšsķu og įkvöršunarfęlni stjórnmįlamanna. Žaš veldur žvķ óžęgindum til skemmri tķma žvķ launin duga ekki fyrir naušsynjum. Žaš veldur žvķ óžęgindum til lengri tķma žvķ umhverfi mikilla rķkisafskipta og skattheimtu kemur ķ veg fyrir aš tękifęri myndist til aš vinna sig upp ķ hęrri laun, žvķ störf sem bjóša slķkt flżja umhverfi žrśgandi rķkisreksturs. 
 
Hér er lagt til aš allir lįgtekjuskattar verši lagšir nišur (aušlegšarskattur, viršisaukaskattur og eldsneytisgjöld, svo fįtt eitt sé nefnt) og rķkisśtgjöldin skorin nišur sem nemur a.m.k. minnkušum „skatttekjum“ rķkissjóšs. Lįgtekjufólkiš į žaš skiliš, og gott į greyiš stjórnmįlamennina aš žurfa taka erfišar įkvaršanir um nišurskurš į og stórfelldar einkavęšingar ķ rķkisrekstrinum, til tilbreytingar. 

Bara 100 dagar eftir, eša hvaš?

Margir frjįlslyndir Ķslendingar bśast fastlega viš žvķ aš nż rķkisstjórn, skipuš frjįlslyndum einstaklingum, muni taka viš af žeirri sem nś situr eftir kosningar til Alžingis ķ vor. Žetta višhorf kemur m.a. fram hérna

En eitt er ljóst: Ekkert er öruggt.

Frjįlslyndir menn hafa engan veginn nįš aš tryggja aš nokkur breyting til batnašar verši eftir nęstu kosningar. Skošanakannanir um žessar mundir benda raunar til aš sósķalķsk öfl gętu hęglega haldiš völdum. Sjįlfstęšisflokkurinn hefur hingaš til veriš skįsti kostur frjįlslynda į Ķslandi, en žar er engan veginn aš finna nęgan fjölda vęntanlegra žingmanna til aš hafa afgerandi breytingar į samsetningu Alžingis. Frambjóšendur flokksins viršast aš uppistöšu ętla aš vera sósķaldemókratar, ž.e. sósķalistar sem vilja fara hęgt ķ sakirnar. 

Frjįlslyndir menn liggja hreinlega ķ leti og lįta lķtiš ķ sér heyrast. Vonbrigši eftir nęstu kosningar žeirra verša grķšarleg ef žaš breytist ekki į nęstu vikum. Mįlstašur žeirra ętti ķ raun aš liggja svo vel viš aš ótrślegt mį teljast aš hann njóti ekki meiri hylli en raunin er. Žeir hinna frjįlslyndu sem leggja įherslu į hagvöxt, atvinnusköpun og fjįrfestingu til framtķšar žurfa ekki aš gera annaš en aš žylja vel meitluš orš helstu hugsuša hagfręšinnar til aš hafa eitthvaš aš segja. Žeir hinna frjįlslyndu sem byggja mįlflutning sinn į réttlętishugsjóninni žurfa bara aš benda į aš hver mašur į sinn lķkama og leggja śt frį žvķ ķ mįlefnabarįttu sinni. 

Hvert er svo hiš pólitķska landslag į Ķslandi? Žaš er bašaš ķ sósķalķskum ranghugsunum. Rķkisvald hér og rķkisvald žar og öll okkar vandamįl gufa upp, ekki satt? Rķkisįbyrgš į bönkum og įhęttusękni ķ fjįrfestingum, fikt viš vaxtaprósentur og rķkisvęšing fyrirtękja ķ gegnum vaxandi regluverk, og enginn fer sér lengur aš voša, ekki satt?

Eftir hruniš haustiš 2008 fóru margar Evrópužjóšir sér hęgt ķ aš ženja śt rķkisvaldiš, tóku til og hlķfšu skattgreišendum eins mikiš og pólitķskur veruleiki leyfši į hverjum staš. Žęr žjóšir eru aš uppskera ķ dag meš aukinni fjįrfestingu og uppbyggingu til framtķšar žar sem Evrópusambandiš heimilar slķkt. Į Ķslandi var sósķalisma sópaš yfir allt og alla og nišurstašan er framlengd kreppa, sem ķ raun dżpkar meš hverju įri sem rķkisvaldiš heldur įfram aš moka.

Frjįlslyndir menn mega ekki žegja. Žeir žurfa aš rķfa kjaft į mįlefnalegan hįtt. Žeir žurfa aš benda į kżlin og lofa žvķ af einlęgni aš stinga į žau ef og žegar kosningar hafa fęrt žeim umboš til slķks.

Eru 100 dagar ķ betri rķkisstjórn, eša 1500 dagar? Žaš er undir frjįlslyndum mönnum komiš. 


Eru frjįlsir faržegaflutningar óhugsandi?

Allir ķbśar höfušborgarsvęšisins vita hvernig tómur strętisvagn lķtur śt, ef bķlstjórinn er undanskilinn. Um alla borg og sveitarfélögin ķ nįgrenni Reykjavķkur keyra tómir strętisvagnar allan lišlangan daginn og žręša fastar leišir eins og vel upp aldir maurar. Allir borgarbśar vita af strętisvögnunum. Notkun žeirra er stórkostlega nišurgreidd. Žeir fį sķnar eigin akreinar į fjölförnustu götum. Žeir eru mjög rśmgóšir, svo vęgt sé til orša tekiš. Meš žvķ aš nota strętó frekar en eigin bķl er hęgt aš lesa į leiš ķ vinnuna eša leggja sig. 

En žeir eru lķtiš notašir, a.m.k. af fólki meš bķlpróf. Flestir sem mögulega geta rekiš bķl gera žaš og borga fyrir žaš stórfé. Eldsneytiš į einkabķlana er skattlagt ķ hęstu hęšir, og sjįlfar bifreišarnar lķka. Göturnar rśma ekki alla bķlana og žaš veldur tķma- og vinnutapi hjį fjölda einstaklinga į hverjum degi. Allir eru aš reyna aš trošast sömu leišina į hverjum degi til og frį mišborginni ķ eigin bķl og keppast um sömu örfįu stęšin ķ millitķšinni.

Samt heldur strętisvagnakerfiš įfram aš ženjast śt ķ kostnaši og faržegafjöldinn er ennžį lķtill žótt hann hafi aukist eitthvaš eftir aš kreppan skall į og rżrši laun allra landsmanna um tugi prósenta.

Stjórnmįlamenn hamast į almenningi um aš taka frekar strętó en keyra ķ eigin bķl. Žeir reyna aš gera strętó hagkvęman meš žvķ aš nišurgreiša notkun strętisvagna nišur ķ brot af raunverulegum kostnaši viš žį. Žeir reyna aš telja fólki trś um aš strętó sé umhverfisvęnni en einkabķllinn. Flestir samžykkja slķk rök įn umhugsunar, en nota samt einkabķlinn. Strętó žręšir hverfin allan daginn alla daga. Hann er meira aš segja nokkuš įreišanlegur.

En samt notar fólk einkabķlinn.  

Hvernig stendur į žessu? Eru žetta ekki algjör öfugmęli?

Hvernig stendur į žvķ aš ekki sé hęgt aš reka faržegaflutninga į höfušborgarsvęšinu meš hagnaši hreinlega? Žetta ętti aš vera svo boršleggjandi fyrir žį žśsundir ķbśa höfušborgarsvęšisins sem žurfa aš komast til og frį sömu tveggja stašanna. Žetta er ekki einu sinni spurning um tķma! Fólk gęti svo bara skotist į einkabķlnum eftir vinnu til aš kaupa ķ matinn eša skutla krökkum til og frį ķžróttaęfinga.  

Kenning žess sem žetta skrifar er sś aš sveitarfélögin séu hreinlega aš flękjast fyrir frjįlsum faržegaflutningum. 

Žaš er nįnast eina rökrétta skżringin į žessu skrżtna įstandi.  


Veršbólga: Stęrsta ógnin viš frelsiš?

Henry Hazlitt, snillingur, skrifaši į sķnum tķma eftirfarandi orš:

If libertarians lose on the inflation issue, they are threatened with the loss of every other issue. If libertarians could win the inflation issue, they could come close to winning everything else. If they could succeed in halting the increase in the quantity of money, it would be because they could halt the chronic deficits that force this increase. If they could halt these chronic deficits, it would be because they had halted the rapid increase in welfare spending and all the socialistic schemes that are dependent on welfare spending. If they could halt the constant increase in spending, they could halt the constant increase in government power.
(Man vs. The Welfare State, bls. 213. Tengill: http://mises.org/document/2974/Man-vs-The-Welfare-State)

Hvaš į Hazlitt viš hérna? Hann var manna duglegastur viš aš leita aš "lękningu" viš hinni śtženslu rķkisvaldsins, og leišum til aš draga hana til baka. Hazlitt leit yfir sögu velferšarrķkisins, og inn ķ ešli žess, og komast aš žvķ aš śtžensla žess vęri gjarnan fjįrmögnuš meš peningaprentun. Ekki vęri hęgt aš skattleggja nógu mikiš til aš standa undir velferšarkerfinu og žvķ mun aušveldara, pólitķskt, aš grķpa til peningaprentunar. 

Peningaprentun vęri svo bara möguleg žegar rķkisvaldiš hefši einokun į śtgįfu peninga. Einkaašilar sem prenta eru umsvifalaust geršir gjaldžrota, žvķ žeir geta ekki "įbyrgst" peningaśtgįfu sķna meš tilvķsun ķ skattheimtuvald. Einkaašilar geta ekki "įbyrgst innistęšur" eša žvingaš neinn til aš nota peninga žeirra. Peningar einkaašila eru žvķ yfirleitt ķ samkeppni um traust, en ekki magn.  Til aš fį žetta traust žurfa žeir aš binda peningaśtgįfu sķna viš eitthvaš įžreifanlegt og mįtulega sjaldgęft, eins og gull eša silfur. 

Umręšan um peningamįl į Ķslandi er ķ skotgröfunum og į frumstęšu stigi. Hśn snżst yfirleitt bara um žaš hvaša gervipeninga į aš gera aš lögeyri į Ķslandi. Raunverulegt frelsi ķ peningamįlum berst sjaldan į góma. Žessu žarf aš breyta.
 
Kannski žarf aš žżša eitthvaš af hinum stóru klassķsku verkum hins austurrķska skóla hagfręšinnar til aš hnika umręšunni til? Eša einhver žeirra nżrri og styttri? 
 
Hagfręši er ekki frjįlshyggja og frjįlshyggja er ekki hagfręši. Góšur skilningur į hagfręši getur engu aš sķšur veriš mjög veršmętur til aš verja frelsiš og jafnvel koma žvķ į žar sem ekkert er nś. Öll umręša um peningamįl į Ķslandi ber žess merki aš of margir vilja leita ķ hlżjan en kęfandi fašm rķkisvaldsins og finna žar hina einu og sönnu "lausn". Žaš er hugarfar sem hefur skilaš mannkyninu mörgum hörmungum. 

Komiš aš feršažjónustunni (grein)

Rķkisstjórn Ķslands er mönnuš einstaklingum sem vilja mikla śtženslu rķkisvaldsins. Leiširnar aš aukinni śtženslu rķkisvaldsins eru nokkrar, en į Ķslandi eru tvęr algengastar. Sś fyrri er sś aš tala fyrir naušsyn minnkandi rķkisvalds eša aukins einkaframtaks, lękka skatta örlķtiš en nóg til aš fita skattstofna, og eyša sķšan hverri einustu krónu af auknum skatttekjum ķ śtženslu rķkisins (leiš Sjįlfstęšisflokksins). Sś sķšari er aš auka śtgjöld rķkisins langt umfram skattheimtu, safna skuldum, og beita fyrir sig hallarekstri rķkissjóšs til aš réttlęta skattahękkanir, sem aftur munu ekki duga fyrir enn auknum rķkisśtgjöldum (leiš vinstriflokkanna).

Žvķ mišur fer lķtiš fyrir žvķ aš rķkisvaldiš į Ķslandi sé minnkaš, en žaš er önnur saga. Breiš pólitķsk samstaša er um žann įsetning aš stękka rķkisvaldiš, og žar meš fyrir hękkun skatta. Spurning er bara: Hękkun skatta į hvern?

Feršažjónustan varš svo óheppin aš lenda ķ smįsjį rķkisvaldsins aš žessu sinni. Įšur höfšu eldri borgarar og ašrir sem įttu sparnaš og eignir lent undir öxi skattheimtumannsins, og žurfa nś aš selja śr bśi sķnu til aš eiga fyrir skattinum. Einnig höfšu fyrirtękjaeigendur žurft aš taka į sig högg frį skatthamrinum. Žį höfšu almennir launžegar žurft aš fį blóšsjśgandi sprautu yfirvaldsins ķ handlegg sinn.  En nśna er sem sagt komiš aš feršažjónustunni.

Feršažjónustan bregst skiljanlega illa viš meš žvķ aš kvarta og kveina, halda rįšstefnur og fį śtlenska samstarfsašila til aš tjį sig um mįliš, en hvar var hśn žegar skattar voru hękkašir į laun eša sparnaš? Hvar var feršažjónustan žegar gjaldeyrishöftum var skellt į žį sem eiga eša hafa tekjur ķ krónum? Hśn žagši. Hśn var fegin aš vera utan svišsljóssins. Nśna er hins vegar komiš aš henni, og nśna į hśn fįa vini. Ekkert sešur botnlausar fjįrhirslur rķkisins, og nśna žegja allir ašrir og eru žvķ fegnastir aš rķkisvaldiš hefur fundiš sér fórnarlamb ķ feršažjónustunni og lętur žvķ ašra ķ friši. Ķ bili.

Žetta er aušvitaš veik vörn hjį skattgreišendum. Samtakamįtturinn er enginn. Rķkisvaldiš er fegiš hinni veiku andspyrnu, sem er bundin viš einn og einn hóp ķ einu - žann sem į aš kasta į skattheimtubįliš hverju sinni.

Rķkisvaldiš ętlar aš hękka skatta, og ekkert fęr žaš til aš breyta žeim įformum. Žetta vita allir. Nśna finnst mörgum vera komiš aš feršažjónustunni. Žar gengur jś svo „vel“. 
 
Geir Įgśstsson
 
Greinin birtist įšur ķ Morgunblašinu 15. október 2012 og er ašgengisleg įskrifendum blašsins hér.

Hin frjįlsa heilbrigšisžjónusta

Mörgum finnst tilhugsunin um frjįlst, einkarekiš heilbrigšiskerfi vera framandi. Žaš er žó ekki meira framandi en svo aš į Ķslandi finnst heilt kerfi heilbrigšisžjónustu, mešhöndlunar, tękjasölu og eftirlits sem er bęši frjįlst og rekiš meš hagnašarsjónarmiš ķ huga. Žaš er meira aš segja krafiš um hįa skatta. 
 
Žegar menn finna žörfina fyrir notkun žessa heilbrigšiskerfis geta žeir vališ śr tugum žjónustuašila til aš kķkja į mein sķn. Hjį flestum žeirra er aš finna dżr og fullkomin tęki, og starfsfólk sem kann aš nota žau. Ef ķ ljós kemur aš einhverrar lękningar eša mešhöndlunar er žörf geta žessir žjónustuašilar bošiš upp į mikiš og breitt śrval. Žeir geta sérsnišiš lausnir fyrir skjólstęšinginn, eša bošiš upp į ódżrari lausnir.  
 
Sjśklingar geta vališ aš nota hjįlpar- og lękningartęki, eša reitt fé af hendi og lagst į skuršboršiš og žannig losnaš viš žörfina fyrir tiltölulega ódżr hjįlpartękin, reglubundiš eftirlit og endurnżjun tękja. Samkeppni um aš framkvęma žessar ašgeršir er mikil, og žęr hafa lękkaš mikiš ķ verši žrįtt fyrir aukin gęši, hękkandi opinberar įlögur og flótta sérfręšinga ķ heilbrigšisžjónustu frį landinu undanfariš. 
 
Įnęgjan meš žetta fyrirkomulag tiltekinnar heilbrigšisžjónustu mešal almennings er mikil. Enginn hefur talaš fyrir aškomu rķkisvaldsins aš henni. Óįnęgšir višskiptavinir geta fljótt og örugglega skipt um žjónustuašila til aš verša sįttir į nż. Śrval į markašinum er mikiš. Hęgt er aš tryggja sig fyrir hugsanlegum śtgjöldum ef t.d. hjįlpartęki skemmast eša brotna, eša stašgreiša, eša greiša meš afborgunum.
 
Žessi heilbrigšisžjónusta hefur fengiš aš vera frjįls vķšast hvar į Vesturlöndum og hefur fyrir vikiš fengiš aš žróast mikiš og hratt. Nżjasta tękni breišist hratt śt og lękkar hratt ķ verši. Verkföll, kjaradeilur og bišlistar finnast ekki. Menn geta žefaš uppi tilboš og žjónustu ķ öšrum löndum og sótt hana įn vandkvęša, hvort sem žaš er ķ Póllandi eša Danmörku. 
 
Heilbrigšisžjónustan er vitaskuld sś sem sjónskertir žurfa aš nota ķ formi gleraugna og linsa, og skuršašgerša ķ formi sjónleišréttinga. 
 
Hśn er frjįls. Allir eru įnęgšir. Hvers vegna ekki aš gefa meira af heilbrigšisžjónustunni frjįlsa og athuga hvort ekki sé hęgt aš gera fleiri aš įnęgšum sjśklingum? 

Óttinn viš eigin skošanir

Meš réttu eša röngu óttast margir aš višra eigin skošanir og halda žeim gjarnan śt af fyrir sig af ótta viš aškast og śthrópanir. Žetta į skiljanlega viš um kommśnista sem vilja umfram allt blóšuga byltingu. Žetta į viš um žį sem fyrirlķta fólk vegna hśšlitar žess. Žetta į viš um žį sem vilja umfram allt aš kvenfólk sé heimavinnandi, berfętt og ólétt, og eyši öllum deginum ķ aš žrķfa og elda. Žessar skošanir eru ekki vinsęlar. Žeir sem hafa žessar skošanir lįta ekki mikiš fyrir žeim fara.
 
Sķšan eru žeir til sem hafa skošanir sem ętti meš réttu aš śthrópa og veita aškast, en er ekki gert. Žeir sem hafa žęr skošanir flagga žeim žvķ viš hvert tękifęri, og fį jafnvel mikiš lof og hrós žegar žeir gera žaš. Skošanir žess eru samt žess ešlis aš ef žeim yrši komiš ķ framkvęmd yršu allir verr settir til lengri tķma litiš, og žeir einir tapa sem hafa sérhagsmuna į kostnaš annarra aš gęta. Sem dęmi um vinsęlar skošanir sem skaša alla til lengri tķma litiš mętti nefna: Óskin um lögskipaša kynjakvóta ķ stjórnir einkafyrirtękja, ósk eftir nišurgreišslum til żmissa hópa sem ęttu annaš hvort aš framfleyta sér sjįlfir eša finna sér eitthvaš annaš aš gera, söngurinn um naušsyn rķkiseinokunar į peningaśtgįfu, og žrįin eftir opinberum afskiptum af tegund bķla sem fólk kaupir sér.
 
Loks er žaš žrišji hópurinn, sem hefur skošanir sem yršu vissulega öllum til hagsbóta til lengri tķma litiš ef žeim yrši komiš ķ framkvęmd, en eru óvinsęlar hjį t.d. blašamönnum og vinstrisinnušum hįskólaprófessorum meš greišan ašgang aš fjölmišlum. Žessi hópur bošar leišir sem eru hagkvęmar fyrir alla žegar til lengri tķma er litiš, en óžęgilegar og vissulega óhagkvęmar fyrir suma žegar til skemmri tķma er litiš. Sem dęmi mį taka óskina um einkavęšingu allra rķkisfyrirtękja, en meš žvķ myndi fjöldi "öruggra" starfa minnka og žau gerš hįš duttlungum višskiptavina, eša hreinlega gufa upp žvķ engin žörf vęri į žeim lengur. Annaš dęmi er óskin um stórkostlega lękkun skatta og fękkun reglugerša į allt og alla, og stórkostlegan samdrįtt į umsvifum rķkisvaldsins. Minna fer fyrir žessum óskum en mörgum öšrum. Fjöldi hagsmunahópa telur hag sķnum betur borgiš innan ramma rķkisvaldsins en utan og snżst óvęginn til varnar žegar lķfsvišurvęri žeirra og snķkjulķfi į skattgreišendum er ógnaš. 
 
Hinn žrišji hópur er óžarflega feiminn og hręddur. Hann óttast aškast og uppnefni. Hann er hręddur viš aš hafa of hįtt. Hann óttast blašamennina vinstrisinnušu og mįlpķpur sérhagsmunahópanna. Mešlimir hópsins eru vissulega vissir ķ sinni sök, og hafa kynnt sér bęši réttlętis- og hagkvęmnisrökin fyrir afnįmi rķkiseinokunar og –žvingunar, en hefur ekki hįtt um žaš. Žaš er eins og hann óttist eigin skošanir. 
 
Slķkt er samt óžarfi meš öllu. Sś mišur góša en um leiš heppilega ašstaša er komin upp fyrir žį sem hafa óvinsęlar en rökréttar skošanir aš hér hefur "hreinręktuš" vinstristjórn veriš viš völd ķ nįlęgt žvķ 4 įr. Svišin jörš teygir anga sķna svo langt sem augaš nęr. Landflótti, frost ķ fjįrfestingu og gjaldmišlamįl ķ ólestri eru stór vandamįl sem blasa viš öllum nema innvķgšustu hįskólaprófessorum. Mjśk leiš til aš benda į ašra valkosti gęti žvķ falist ķ žvķ aš benda einfaldlega į aš žaš er ekki hęgt aš gera verr en gert hefur veriš seinustu 4 įr. Meira aš segja rįšherrar sitjandi rķkisstjórnar telja žörf į aš gorta sig af verkum žeirra rķkisstjórnar sem var viš völd į dögum hrunsins haustiš 2008, og žį er mikiš sagt, žvķ sś rķkisstjórn var heldur ekki góš.
 
Frjįlshyggjumenn, ķhaldsmenn meš įherslur į hallalausan rķkisrekstur, hęgrimenn meš almennan en kannski ekkert brennandi įhuga į minnkandi rķkisvaldi og fleiri ęttu aš geta sameinast um aš boša óvinsęlar en rökréttar skošanir. Žaš er ekkert aš óttast nema umręšuna, og hana ętti aš vera aušvelt aš sigra meš rökfestu og yfirvegun, og žį sérstaklega ķ nśverandi įrferši.
 
Geir Įgśstsson 


Hin svoköllušu frjįlshyggjuįr

Įriš 2008 hrundi ķslenska bankakerfiš og ķslenska krónan eftir mörg įr af vaxandi kaupmętti flestra og auknu svigrśmi ķ hagkerfinu. Hiš ķslenska góšęri var byggt į tveimur stošum. Sś fyrri var skattalękkanir og einkavęšing rķkisfyrirtękja sem hvoru tveggja hafši leyst śr lęšingi mikla veršmętasköpun einkaašila. Žaš var hiš raunverulega góšęri. Žessa stoš vill vinstristjórnin höggva rękilega ķ spęni. Sķšari stošin var stanslaus mokstur į nżprentušum rķkispeningum ofan ķ vasa einkaašila, sem tóku mikla įhęttu meš žį. Žaš var hiš falska góšęri. Žessi misserin er unniš dyggilega aš žvķ aš halda ķ žvķ į lķfi.

Hin svoköllušu frjįlshyggjuįr į Ķslandi snerust ekki um róttęka uppstokkun samfélagsins eftir höfši frjįlshyggjumanna. Öšru nęr. Į žeim geršist žaš eitt aš Ķsland hętti aš lķkjast sósķalistarķki, žar sem rķkiš rekur framleišslutękin eša ver fįkeppni į markaši meš öllum brögšum, og byrjaši aš lķkjast vestur-evrópsku rķki. Ķ leišinni var reglugeršum Evrópusambandsins sópaš til landsins og žęr geršar aš ķslenskum lögum.

Til aš komast ķ gegnum erfišleika hinna svoköllušu frjįlshyggjuįra žarf raunverulega frjįlshyggju. Rķkisvaldiš žarf aš hętta framleišslu og veršlagningu peninga. Öll rķkisfyrirtęki žarf aš einkavęša. Skatta veršur aš skera nišur śr öllu valdi, skuldir hins opinbera žarf aš greiša eša einfaldlega afskrifa sem óréttmętri lįntöku fyrir hönd skattgreišenda (og um leiš rśsta lįnstrausti rķkisvaldsins til frambśšar). Skattkerfiš žarf aš einfalda töluvert. Rķkisįbyrgšir ber aš afnema, og žęr sem er bśiš aš veita į aš draga til baka, hvaš sem lķšur kostnaši žeirra sem į žęr treysta. Blóšsugan į ekki aš geta lifaš į blóši skattgreišenda žótt um slķkt hafi veriš samiš einhvern tķmann.

Heilbrigšis„kerfiš“, mennta„kerfiš“, vega„kerfiš“ og velferšar„kerfiš“ eru fyrirbęri sem žarf aš brjóta upp ķ frumeindir og koma śr höndum rķkisvaldsins. Žegar skattlagningin er oršin lķtil sem engin er alveg hęgt aš ętlast til žess aš fólk fjįrmagni eigin menntun og eigin sjśkratryggingar, og aušvelt aš ķmynda sér aš žeir örfįu sem hafa ekki efni į neinu af einhverjum įstęåum fįi naušsynlegan stušning (styrki eša lįn) frį góšhjörtušu fólki og fyrirtękjum ķ leit aš góšri ķmynd, en dęmi um slķkt žekkjast mjög vķša.

Žeir sem boša nįungakęrleik og ašstoš viš žį sem minna mega sķn geta lįtiš verkin tala ķ staš skattkerfisins. Engin góšmennska eša kęrleikur er fólginn ķ žvķ aš lįta rķkisvaldiš innheimta fé til aš ašstoša žį sem ašstoš žurfa. Raunveruleg góšmennska felst ķ frjįlsum framlögum og rįšstöfun eigin frķtķma, en ekki meš žvķ aš rķkiš beiti skattgreišendur ofbeldi. Žegar rķkiš nišurgreišir örorku, atvinnuleysi og išjuleysi er žaš eitt tryggt, aš meira veršur af örorku, atvinnuleysi og išjuleysi.

Hin svoköllušu frjįlshyggjuįr voru įr Evrópuvęšingar Ķslands, žar sem žaš fęršist śr sovésku austri ķ sósķaldemókratķskt vestriš. Seinustu misseri hafa snśist um Evrópusambandsvęšingu Ķslands meš samfélagslegri įbyrgš į skuldum einkaašila. Nęstu įr žurfa aš snśast um frelsi og framtak einstaklinga og einkaašila og stórkostlegan samdrįtt rķkisvaldsins. Ķ heimi žar sem engin fjölgun starfa hefur įtt sér staš ķ įratug ķ hvorki Bandarķkjunum né Evrópusambandinu, skuldirnar eru oršnar óvišrįšanlegar og stęrstu gjaldmišlar heims į hverfanda hveli er tiltölulega aušvelt aš skara fram śr.

Keppnin um žaš hver er lélegastur er hörš, en hśn er aušveld fyrir žį sem hlaupa ķ hina įttina og keppa aš žvķ aš verša bestir. Leišin er einföld: Koma rķkisvaldinu śr peningaframleišslu, minnka hin opinberu žyngsli į samfélagiš og hagkerfiš nišur ķ nįnast ekki neitt, og tryggja aš sį sem į, hann megi, og aš hinum sem skemmir eign annars manns sé žaš bannaš.

Geir Įgśstsson.

Žessi grein birtist įšur ķ Morgunblašinu 6. september 2012 og er ašgengileg įskrifendum aš netśtgįfu blašsins hér.  


Viltu sósķalisma eša frelsi?

Rķkisstjórnin hefur nś unniš markvisst aš žvķ ķ hįlft fjórša įr aš innleiša sósķalisma į Ķslandi. Žaš hefur hśn gert meš śtvķkkun rķkisvaldsins, auknu regluverki og fleiri bošum og bönnum. Žeir sem standa nįlęgt valdhöfunum hafa fengiš leyfi til aš skara eld aš eigin köku į mešan ašrir hafa žurft aš horfa upp į rżrnun lķfskjara sinna og fękkun tękifęra.

Sósķalismi er slęm hugmynd byggš į vondum įsetningi. Hann gengur śt į tvennt ķ raun, sama hvaš öllu oršagjįlfri lķšur: Aš koma ķ veg fyrir aš nokkur utan kjarna valdhafa geti bętt kjör sķn, og setja žumalskrśfu į žį sem žóknast ekki yfirvöldum. Sósķalistar boša hagfręši sem kvelur hagkerfiš, og elur į sišfręši öfundar, gręšgi, yfirgangs og haršręšis. Sósķalistar segja aš hugmyndafręši žeirra snśist um aš jafna lķfskjör, sem hśn gerir, žvķ ķ sósķalķsku žjóšskipulagi hafa allir žaš jafnskķtt, nema fįmenn yfirstétt valdhafa og žeirra sem henni eru žóknanlegir.  Sósķalistar segjast berjast fyrir réttlęti og vissulega finnst sósķalistunum réttlįtt aš ręna ašra og setja afraksturinn ķ eigin vasa, en ašrir hljóta aš mótmęla réttmęti slķks „réttlętis“.

Nśna, eftir žrjś og hįlft įr af innleišingu sósķalisma į Ķslandi, eru afleišingar hans margar aš koma fram. Samkvęmt fréttablaši Rķkisskattstjóra žurftu 59 fjölskyldur į Ķslandi aš selja eignir įriš 2010 til aš eiga fyrir hinum svokallaša „aušlegšarskatti“, en hann er annaš orš fyrir hreina eignaupptöku rķkisins. Smįtt og smįtt fer skattstofn eignaupptökuskattsins allur ķ felur eša til śtlanda eftir krókaleišum. Hverja į žį aš mjólka ofan ķ rķkishķtina?

Tölfręšin segir aš hagvöxtur hafi tekiš viš sér į Ķslandi en viš nįnari athugun kemur ķ ljós aš hann er meira og minna skuldsett neysla hins opinbera og einstaklinga. Fjįrfesting er nįnast engin og žó vantar ekki tękifęrin til aš fjįrfesta į Ķslandi. Rķkisvaldiš stendur ķ vegi fyrir veršmętasköpun og endurreisn hagkerfisins.

Ķsland er oršiš aš tilraunastofu fyrir sambland af hagstjórn og pólitķskri hugmyndafręši sem er margreynd, virkar ekki og skilur eftir sig eyšimörk af skuldum og sóun. Žetta kusu Ķslendingar yfir sig į sķnum tķma og hafa vonandi lęrt, ķ eitt skipti fyrir öll, aš af tvennu illu er skįrra aš lįta stjórna sér af jakkafataklęddum en raunsęjum ķhaldsmanni en vinstrimanni fullum af heift og hefndaržorsta, vopnašur hagfręšikenningum stöšnunar og rķkiseinokunar. Best vęri žó aš takmarka rķkisvaldiš sem mest, svo žeir sem starfa fyrir žaš geri sem minnstan skaša.

Eftir tępt įr veršur kosiš til Alžingis. Ętlar žś, kęri kjósandi, aš kjósa įframhaldandi sósķalisma og rķkisforsjį, eymd og volęši, eša eitthvaš sem eykur frekar lķkurnar en hitt į žvķ aš žś fįir aš rįša žvķ nokkurn veginn sjįlf(ur) hvernig žś hagar lķfi žķnu?
 
Geir Įgśstsson
 
Žessi grein birtist įšur ķ Morgunblašinu 26. jślķ 2012 og er ašgengileg įskrifendum aš vefśtgįfu blašsins hér.  

Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband